Santiago 2010

Give me my scallop-shell of quiet,
My staff of faith to walk upon,
My scrip of joy, immortal diet,
My bottle of salvation,
My gown of glory, hope's true gage,
And thus I'll take my pilgrimage.

17th-century. (Sir Walter Raleigh)

In de Karelskroniek van Einhart (830 n. Chr.) wordt een droom beschreven, die Karel de Grote zou hebben gehad. 'Hij zag aan de hemel een weg van sterren. Deze begon bij de Friese Zee en liep over Duitsland en Italië, Gallië en Aquitanië, ging dwars door Gascogne, Baskenland en Spanje naar Galicië, waar het lichaam van Jacobus rustte zonder dat men dat wist.' Karel overdacht de droom, maar kon niet bedenken wat die te betekenen had. Dus droomde hij de volgende nacht opnieuw: maar nu verscheen hem een gestalte, die tot hem sprak. Toen Karel hem vroeg wie hij was bleek dat het Jacobus was, de apostel van Jezus, die we uit de bijbel kennen als de zoon van Zebedeus en de broer van Johannes. Deze vertelde Karel dat zijn stoffelijk overschot rustte in Galicië. Karel kreeg de opdracht om de strijd aan te binden met de ongelovigen en om een kerk te bouwen op de plaats waar het gebeente van Jacobus begraven lag. Zo werd 'de weg' voor Karel tevens een deel van zijn levensopdracht: een weg om te gaan.Dit verhaal uit de Karelskroniek is in latere heldenliederen verbonden met het verhaal over Roeland. Roeland was het kind van een verstoten zuster van Karel, Bertha. Karel had haar verstoten toen ze huwde met een man die haar niet waardig was. Ze baarde een zoon, maar niet lang daarna verdronk zijn vader. Roeland groeide op, en besloot om voor zijn moeder te zorgen. Eenmaal volwassen keerde hij terug naar het hof van Karel. toen deze ontdekte wie deze Roeland was en wat er inmiddels allemaal was gebeurd, besloot Karel om zich over Roeland te ontfermen.
Hij zou van toen af aan, samen met zijn moeder, deel uitmaken van het hof. Bezongen wordt hoe de moedige Roeland meestrijdt tegen de ongelovigen. Maar ook, hoe hij tenslotte de dood vindt omdat hij wordt verraden, door Fenelon, zijn stiefvader, die de jonge Roeland benijdde om zijn roem. Wanneer de legers van Karel terugkeren uit Spanje, raakt de achterhoede in een hinderlaag: bij Roncevalles. Fenelon had ervoor gezorgd dat Roeland het bevel voerde over deze troepen. Als trotse ridder vocht hij voor zijn leven, maar hij bleek uiteindelijk niet opgewassen tegen de overmacht van de trouweloze Waskonen (Basken) In latere versies worden deze vijanden als 'Saracenen' aangeduid: dat paste beter in de toen inmiddels ontbrandde 'reconquista' (de herovering van Spanje op de Moren). Roeland sneuvelde op 15 augustus 778. Zijn dood werd gewroken: vele duizenden 'ongelovigen' werden door de legers van Karel de rivier de Ebro ingedreven. Het lichaam van Roeland werd in zijde gewikkeld, in een wit-marmeren kist gelegd en bijgezet in Saint Romain.

Misschien zijn deze woorden wel synoniem. Maar er bestaat toch wel enig verschil in de gevoelswaarde: het woord muzikanten roept gedachten op aan mensen die op straat muziek maken en zorgen voor vrolijkheid en vermaak; bij musici denk je eerder aan deskundigen op het gebied van de muziek - zowel in theoretisch opzicht als waar het het bespelen van hun instrument betreft. Op de kapitelen van zuilen en in de portalen van Romaanse kerken kom je hen beiden tegen. De Middeleeuwse beeldhouwers hadden weinig waardering voor degenen, die probeerden geld te verdienen aan het vermaak van pelgrims: deze muzikanten en potsenmakers werden geassocieerd met de duivel en zijn demonische gezellen. Onder de musici daarentegen treffen we (in de overlevering) Koning David aan, die met snarenspel en dans God eert en diende. En ook de engelen, die volgens het boek Openbaring zich eeuwig bevinden rond Gods troon om er de liturgie ten gehore te brengen. 'Muziek is de kunst mooi en goed te zingen. Wie dit vermogen niet heeft, loeit als een koe. Met deze kunst hebben David en zijn gezellen op de tiensnarige psalter en de citer, met ijzeren hoornen en cimbalen, met tamboerijnen, koor en orgel de psalmen gezongen, want muziek is ontleend aan de stemmen der engelen en de hemelse gezangen', aldus de Karelskroniek...

In de reisverhalen van de 'groten der aarde' zijn de helden vaak zeelieden die levensgevaarlijke tochten maken over de 'wateren des doods': uiteindelijk bleken zij in staat om heelhuids het land van de dood te bereiken. Ook de avontuurlijke tochten van Griekse helden (Heracles, Odysseus, de Argonauten, Theseus) bevatten talrijke elementen die erop wijzen dat er een relatie ligt met deze symboliek. In de droom van Karel de Grote is de weg, waarover hij droomt, een projectie van de melkweg. (de Via Lactea) De weg wordt gerelateerd aan de sterrenhemel. Dit hangt ongetwijfeld samen met de opvatting dat in de sterren onze levensweg wordt weerspiegeld: sterren wijzen de reiziger immers de weg? Het pelgrimswezen bouwt dus niet alleen op oude Christelijke levensbeelden. Ook van de Kelten weten we dat zij dwaalden langs oeroude wegen en de heilige plaatsen uit langvervlogen tijden: steenhopen, menhirs, heilige bomen en bergtoppen. Uit de sporen, die worden teruggevonden, valt op te maken, dat er zo'n weg liep in Zuid Engeland via Canterburry, Stonehenge, Gladstonebury, Avalon, en Barnstaple en dat er één liep er vanuit de Elzas via Bretagne naar Finistère. Maar ook de vele pelgrims die op weg zijn naar Santiago lopen, vaak zonder het te beseffen, over pelgrimswegen die zonder enige twijfel veel ouder zijn dan de meesten zich realiseren. En ook het feit dat voor velen van hen niet het vermeende graf van Jacobus het eindpunt vormt van de tocht, maar Finisterre (finis terrae - het einde van de aarde), zou wel eens kunnen teruggaan op tradities die veel ouder zijn. Van de Romeinse legioenen van Caius Brutus wordt verteld dat ze naar Fisterre (Finisterre) zijn gemarcheerd om daar te gaan zien hoe de zon er langzaam in de onderwereld wegzakte. Klaarblijkelijk heeft men ook toen al deze weg, die de baan van de zon volgt en die uitloopt op 'de wateren des doods', beschouwd als de weg naar helderheid omtrent het mysterie van dood en leven...

Wie pelgrimswegen volgt en niet verdwaalt, komt langs kerken en kapelletjes. Hun open deuren nodigen de reiziger uit om binnen te treden en even stil te staan. Vooral in de kleine kapelletjes is het vaak zo stil, dat het net is alsof daar de tijd even stil staat. Daar, in het hier en nu, kan een mens tot zichzelf komen en een plek vinden waar de eeuwen lijken samen te vallen. Naar zulke plekken is de pelgrim op zoek: plaatsen waar ruimte en tijd samenvallen. Zulke plaatsen zijn het die de bron vormen voor legenden over het raadsel van de eeuwigheid: Een zekere Virila, abt van het klooster Leyre, mediteerde over het raadsel van de tijd. Hij kon maar niet bevatten hoe de tijd zich verhoudt tot de eeuwigheid. De vraag hield hem zo bezig, dat hij het in het klooster niet uithield. Hij verliet daarop het klooster en pas ver daarbuiten kwam hij tot rust bij een heldere bron. Hij hoorde er een nachtegaal zingen. Het bracht hem in vervoering en daardoor vergat hij de tijd. Toen hij uiteindelijk weer bij zinnen kwam, kon hij nog slechts met grote moeite het pad terugvinden: hij moest zich een weg zoeken door dicht struikgewas. Teruggekomen bij het klooster vroeg hij zich af of het nog wel dezelfde muren waren die daar stonden. Alles leek anders. En ook de monniken waren anderen dan die hij kende. Ze reageerden ook niet op de namen die hij riep. Na enige tijd vond één van de monnikken in een oud vergeeld boek de naam Virila, met daarbij de notitie, dat hij ooit het woud was ingegaan en nimmer was teruggekeerd...

Wie pelgrimeert is daarmee toegetreden tot een gemeenschap. Pelgrims ontmoeten elkaar vooral tegen het einde van de dag: in de herbergen, kloosters, en refugios vinden zij onderdak. Daar worden ervaringen uitgewisseld en plannen besproken. Maar ook onderweg komen ze elkaar tegen. Soms, nadat ze elkaar dagen uit het oog hadden verloren, als 'oude vrienden'. Maar net zoals ze elkaar ontmoeten kunnen ze elkaar ook weer uit het oog verliezen, en zelfs gaan missen. Mensen kwijtraken zonder bewust afscheid van hen te hebben genomen, is enerzijds pijnlijk, en voedt anderzijds de hoop dat er mogelijk toch nog ooit een weerzien volgt. Het kunnen verhelderende ervaringen zijn omdat het leven vol zit met zulke ervaringen rond verbroken relaties. Het opbouwen en aangaan van een relatie is een kunst, maar goed afscheid nemen en het verbreken van een relatie vereist misschien wel minstens zoveel zorgvuldigheid en aandacht. Wie zich dat niet realiseert loopt de kans nog lang te worden achtervolgt door spijt. Bij het afscheid nemen komt het aan op 'wat er nog gezegd moet worden' en 'wat maar beter achterwege kan blijven'. Elk afscheid noopt ons als het ware om weer even na te denken over het eigen bestaan en de balans op te maken: wie was die ander voor mij? En wie ben ik geweest voor de ander? Zo is elk afscheid dan ook weer een herkansing om niet een zelfde fout te maken als een vorige keer. We zijn elkaar als reisgenoot geschonken. Dat is niet om elkaar te bezitten of te kunnen claimen, maar om te beseffen wat ons in die ander werd geschonken en wat wij voor de ander hebben betekend...